Meningokoki

Co to są meningokoki?

Meningokoki to bakterie z gatunku Neisseria meningitidis zwane również dwoinkami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

Meningokoki występują w różnych odmianach, które fachowo określamy serogrupami. W Polsce  najczęściej występują meningokoki należące do dwóch serogrup B i C, które stanowią przyczynę 90 proc. wszystkich zachorowań w Europie.

Epidemie najczęściej wywołują meningokoki z grupy C. To one są odpowiedzialne za groźniejsze przypadki choroby menigokokowej, powodując sepsę, a co za tym idzie wiążą się z wysoką śmiertelnością.

Meningokoki to bakterie, które przenoszą się m. in. drogą kropelkową. Szacuje się, że nawet zwykłe kichnięcie co piątego, młodego Polaka może rozsiewać te patogeny

Sposób zakażenia

Meningokoki żyją w wydzielinie jamy nosowo-gardłowej człowieka. Nosicielem bakterii może być nawet zdrowy człowiek, nie będąc świadomy tego faktu.

Do zakażenia dochodzi na skutek kontaktu z bezobjawowym nosicielem lub osobą już chorą.  

Przenoszenie meningokoków odbywa się podobnie, jak w przypadku wielu niegroźnych infekcji:

  • drogą kropelkową (podczas kaszlu lub kichania),
  • przez kontakt bezpośredni (np. podczas pocałunku) lub
  • przez kontakt pośredni np. korzystając ze wspólnych naczyń czy sztućców.

Zachorowania wywołane przez meningokoki występują najczęściej od jesieni do wiosny, ponieważ w tym okresie dochodzi do masowych infekcji górnych dróg oddechowych i bakterie przenoszą się w trakcie kichania lub kaszlu z człowieka na człowieka. Ponadto zakażenie wirusowe, zwłaszcza grypa, torują drogę zakażeniom meningokokowym.

Kto może się zarazić?

Na zakażenie meningokokami narażeni są wszyscy, niezależnie od płci czy wieku.

Jednak największe grupy ryzyka stanowią:

  • dzieci w wieku od 2 miesięcy do 5 lat
  • młodzież między 11. a 24. rokiem życia.

Dzieci przed ukończeniem szóstego roku życia, w porównaniu do innych grup wiekowych, są najbardziej podatne na zakażenie, ponieważ ich system odpornościowy nie jest jeszcze wystarczająco dobrze rozwinięty.

Około 40 proc. przypadków chorobowych rejestruje się w wieku dziecięcym.

Szczyt zachorowań notowany jest wśród młodych ludzi między 11. a 24. rokiem życia. Około 20 proc. wszystkich zachorowań spowodowanych przez meningokoki dotyczy nastolatków.

Z jednej strony, w związku ze zmianami w organizmie związanymi z okresem dojrzewania, wzrasta podatność młodych osób na wszelkiego rodzaju zakażenie, z drugiej – w tym czasie zwiększa się natężenie kontaktów społecznych, które także sprzyjają zarażeniu.

Przebywanie w większych grupach rówieśniczych, zwłaszcza w zamkniętych pomieszczeniach, gdzie bakterie łatwo się rozprzestrzeniają (dyskoteki, prywatki), specyficzny styl życia, w którym normą jest dzielenie się kanapką, picie z tej samej butelki czy pierwsze pocałunki sprzyjają zakażeniom groźnymi bakteriami.

Duże zbiorowiska ludzkie

Ryzyko pojawienia się chorób meningokokowych wzrasta również w dużych zbiorowiskach ludzkich, np. w szkołach, przedszkolach, żłobkach, internatach, akademikach czy koszarach.

W takich warunkach ułatwione jest bowiem przenoszenie się bakterii poprzez bliski kontakt (np.kaszel, kichanie), co sprawia, że może powstać tzw. ognisko epidemiczne.

Choroby meningokokowe

Choroba meningokokowa była już rozpoznawana przeszło 100 lat temu. Problem polega na tym, że pojawił się nowy typ bakterii. Do tej pory w Europie dominowały meningokoki grupy B, które nie szerzyły się epidemicznie. Obecnie na całym kontynencie z roku na rok wzrasta odsetek szczepu grupy C, bardziej zjadliwego i zdolnego do wywoływania ognisk epidemicznych.

Choroba meningokokowa to ciężkie inwazyjne zakażenia wywoływane przez bakterię Neisseria meningitidis – meningokoki, inaczej dwoinkę zapalenia opon mózgowo- rdzeniowych.

Inwazyjna Choroba Meningokokowa przebiega najczęściej jako:

  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i/lub
  • posocznica (sepsa).

Neisseria meningitidis może dodatkowo wywoływać: zapalenie gardła, płuc, ucha środkowego, osierdzia, wsierdzia, stawów i inne schorzenia.

Inwazyjna Choroba Meningokokowa cechuje się gwałtownym przebiegiem, wymaga wczesnego rozpoznania i natychmiastowego leczenia.

Szczególnie narażone na zachorowanie są niemowlęta i małe dzieci w wieku do 5 lat oraz młodzież w wieku 11-24 lat.

Nawet w krajach posiadających system opieki zdrowotnej na wysokim poziomie, około 10 % chorych umiera w wyniku zakażenia wywołane przez meningokoki grupy C. Kolejnych 20 % po przebyciu tej choroby doznaje trwałych uszkodzeń, takich jak niedosłyszenie, uszkodzenia mózgu, ataki epileptyczne lub utrata kończyn.

Objawy chorób meningokokowych

Okres wylegania Choroby Meningokokowej wynosi od 2 do 7 dni. 

Początek Inwazyjnej Choroby Meningokokowej, która ma postać zapalenia opon mózgowo- rdzeniowych i/lub sepsy, może imitować zwykłe przeziębienie, dlatego nie zawsze jest odpowiednio szybko rozpoznana. Może też mieć gwałtowny początek, wtedy na ogół przebieg jest bardzo ciężki. Choroba meningokokowa wymaga zawsze leczenia antybiotykami w warunkach szpitalnych, ważne jest aby leczenie było rozpoczęte jak najszybciej.

Scenariusz często bywa następujący. Pojawia się gorączka, czasem objawy grypopodobne: bóle stawów, mięśni, ból gardła. Pacjent zwykle nie zgłasza się do lekarza, przyjmuje leki przeciwgorączkowe, pozostaje w łóżku.
 
Gorączka wzrasta, pojawia się ból głowy, nudności/wymioty, czasem biegunka. Na skórze mogą się pojawić wybroczyny (drobne ciemnoczerwone zmiany) i większe wykwity o charakterze krwotocznym. Zmiany te nie bledną przy ucisku (tak jak w innych wysypkach), można to sprawdzić wykonując tzw. „test szklanki” –uciśniecie wykwitów szklanką nie zmienia ich zabarwienia.
 
Objawy nasilają się, chory nie może swobodnie poruszać głową (występuje sztywność karku), jest coraz bardziej osłabiony i cierpiący, mogą wystąpić zaburzenia świadomości czy utrata przytomności.
 
U małych dzieci może wystąpić niepokój, rozdrażnienie, niechęć do brania na ręce czy przytulania (związane z przeczulicą skóry) albo przeciwnie – nadmierny spokój, apatia, brak zainteresowania otoczeniem.
 
W walce z chorobą meningokokową liczy się każda godzina, a nawet minuta. Tylko właściwe leczenie może uratować choremu życie i uchronić go przed powikłaniami. W przypadkach o bardzo szybkim, piorunującym przebiegu nawet antybiotyki zastosowane w pierwszych godzinach choroby, mogą nie być skuteczne.
 
Pomimo, że we wczesnym stadium choroby objawy są niezauważalne albo mylące, można nakreślić typową ścieżkę rozwoju Inwazyjnej Choroby Meningokokowej.

Niepokojące statystyki

Jedno na dziesięcioro dzieci z Inwazyjną Chorobą Meningokokową umiera w wyniku zakażenia meningokokami.

Co piąte dziecko po przebytej Inwazyjnej Chorobie Meningokokowej ma trwałe następstwa jak niedosłuch, zmiany w mózgu, napady drgawek czy utrata kończyn (amputacja z powodu zmian martwiczych).
 
Co czwarty nastolatek może być bezobjawowym nosicielem meningokoków grupy C.

W okresie wakacyjnym, co roku, władze sanitarne przestrzegają przed zakażeniami meningokokami, na które latem szczególnie narażona jest nastoletnia młodzież. Wakacje młodzi ludzie spędzają z dala od domu, przy mniejszym nadzorze i często w gorszych warunkach higienicznych. Nastolatki nawiązują nowe, nierzadko bliskie znajomości z rówieśnikami, z którymi dzielą się kanapką czy piją wodę z jednej butelki. Tryb życia młodzieży w nowych środowiskach i dużych skupiskach ludzkich sprzyja zachorowalności na groźną, przenoszoną drogą kropelkową Inwazyjną Chorobę Meningokokową.

Wysypka o charakterze wybroczynowo-krwotocznym (wybroczyny), uważana za charakterystyczną dla Inwazyjnej Choroby Meningokokowej i nasuwająca jej podejrzenie, występuje tylko u 10-50% chorych.

Jak się chronić?

Profilaktyka zakażeń wywołanych przez bakterie Neisseria meningitidis grupy C polega przede wszystkim na szczepieniach ochronnych oraz przyjmowaniu antybiotyków profilaktycznie po kontakcie z osobą chorą.

Szczepienia przeciwko meningokokom grupy C należą do szczepień zalecanych w Programie Szczepień Ochronnych. Należy jednak pamiętać, że szczepienie chroni przed zakażeniem meningokokami grupy C i nie zabezpiecza przed zakażeniem meningokokami grupy B (obecnie nie ma na świecie szczepionki przeciw grupie B).

Obowiązkiem lekarzy rodzinnych i pediatrów jest informowanie pacjentów o zalecanych szczepieniach ochronnych. Tylko bowiem dzięki ich rozpowszechnieniu istnieje szansa na ograniczenie zachorowań.

Szczepionki są szczególnie wskazane dla osób z grup ryzyka, w szczególności dla:

  • dzieci w wieku od 3 miesiąca życia do 5 lat,
  • młodzieży w wieku od 11 lat do 24 lat oraz
  • osób narażonych na zachorowanie w wyniku bezpośredniego, stałego kontaktu (np. żłobek, przedszkole, żołnierze, studenci, osoby podróżujące w regiony endemiczne i epidemiczne)
  • pacjenci z wybranymi zaburzeniami odporności, osoby wyniszczone,
  • pacjenci z niedoborami odporności

Oprócz szczepień ochronnych, ważną drogą profilaktyki jest przestrzeganie zachowań, które zmniejszą ryzyko zakażenia.

W profilaktyce zakażeń meningokokowych grupy C ważne jest:

  • przestrzeganie podstawowych zasad higieny osobistej, zasłanianie ust podczas kichania, kaszlu (meningokoki giną szybko pod wpływem detergentów),
  • unikanie ryzykownych zachowań (picie z jednaj butelki, dzielenie się kanapkami, słodyczami, palenie tego samego papierosa, używanie wspólnych sztućców, pocałunki)

Zapytaj swojego lekarza pediatrę lub lekarza rodzinnego o ochronę przed meningokokami grupy C.